Media

Межы, мова і маўчанне: картаграфія нашай будучыні

        Ганна Янкута нарадзілася ў 1984 годзе ў Гродна і стала вядомая як аўтарка, перакладчыца і літаратурны крытык. Сярод яе работ — эсэ, шматлікія дзіцячыя кнігі і пераклады раманаў Джэйн Остэн і Салі Руні на беларускую мову. У 2023 годзе яна апублікавала свой дэбютны твор «Час пустазелля» у выдавецтве «Янушкевіч», ён быў высока ацэнены крытыкамі.
        «Каб гаварыць пра Беларусь публічна, трэба добра ўзважваць словы, каб нікому не нашкодзіць», — піша яна ў сваім эсэ для нашага праекта «Беларусь — Зазірнуць у будучыню». Менавіта тыя, хто сёння знаходзіцца ў выгнанні, нібыта могуць свабодна гаварыць аб падзеях у Беларусі. Аднак яны вымушаныя не ўзгадваць імёны тых, хто застаўся ў Беларусі, каб не падвяргаць іх небяспецы. Новая сцяна паміж Беларуссю і беларусамі, якія з’ехалі ў выгнанне, — цэнтральная тэма гэтага тэксту. Ці магчыма беларусам зноў аб'яднацца, калі тыя, хто знаходзіцца па-за межамі краіны, памятаюць толькі Беларусь свайго мінулага і не могуць больш удзельнічаць у паўсядзённым жыцці Беларусі, а значыць, і ў будучыні краіны і яе грамадства?

Deutsche Version

Source dekoder

   «Вузел надзеі» / © Тосла     Мяне даўно цікавіць несупадзенне картаў з тым, што я бачу навокал. Не толькі тых, якія друкуюцца на паперы і, зафіксаваўшы пэўны момант, робяцца недакладнымі, як толькі гэты момант міне, але і інтэрнэт-праграм, якія пастаянна абнаўляюцца і дастасоўваюцца да зменлівай рэчаіснасці. Карты, якія нібыта мусілі б быць схематычнай копіяй свету, насамрэч заўсёды ад яго адстаюць. 
Адлюстраваныя на іх аб'екты знікаюць, а новыя, ужо існыя, не паспяваюць з'явіцца да таго, як мы сутыкнёмся з імі ў сваіх блуканнях. Вось крама — на карце ёсць, а ў рэальнасці няма. Збанкрутавала? Пераехала на іншы адрас? Вось сядзіба ХІХ стагоддзя — ужо знесеная? Вось украінскі горад на лініі фронту — зраўнаваны з зямлёй? Калі на гугл-картах тыцнуць на Мар'інку, можна пабачыць фотаздымкі — дамы, цэрквы, парк. Але яшчэ ў сакавіку 2023 года ў інтэрнэце з'явілася відэа: бясконцыя чорныя палі з руінамі, менавіта так Мар'інка цяпер і выглядае. Карты — гэта акно ў мінулае, а наш свет — гэта свет картаў, на якіх суіснуюць розныя часы.
        Пра прадказанні будучыні можна сказаць прыкладна тое самае.

        ***
        Неўзабаве будзе тры гады, як я з'ехала з Беларусі, і ўжо паўтара года я там не была. Цяпер я жыву ў Польшчы. Яшчэ ў 2022-м мне ўдалося двойчы перасячы беларуска-польскую мяжу, каб сустрэцца з роднымі і вырашыць шэраг спраў, каб пабачыць, чым жыве мая краіна. Тады я трапіла ў Беларусь праз памежны пераход «Баброўнікі — Бераставіца», яго лёгка знайсці на карце. З 10 лютага 2023 года ён не працуе. Памежных пераходаў робіцца ўсё менш, ездзіць у Беларусь — усё рызыкоўней, людзей затрымліваюць і на мяжы, і ўжо дома, праз некалькі дзён пасля вяртання. І я не ведаю, як доўга гэта яшчэ будзе рызыкоўным, як доўга я не змагу туды паехаць.
        Беларусь цяпер я ўяўляю такой, якой убачыла яе паўтара года таму, хоць за гэты час там напэўна шмат чаго змянілася. Краіна змянілася, а маё бачанне яе — не. І калі я ўяўляю вяртанне, то бачу састарэлыя карцінкі — тое, як я жыла некалі ў Мінску. Беларусь ужо жыве ў будучыні, я жыву ў яе мінулым. Я не ведаю, што там адбываецца, — не тое, што пішуць у навінах, а што адбываецца насамрэч. Мы больш не можам жыць у адным часе, прынамсі на нейкі перыяд нашыя будучыні разышліся. Я крочу ў сваю, яна — у сваю. Гэта будучыні, якімі мы не можам адна з адной падзяліцца. Мне ў яе будучыню нельга, а мая ёй нецікавая. 
        І ў нас ёсць толькі мінімальны набор сродкаў, каб уплываць на будучыню адна адной. Напрыклад, у 2023 годзе ў Беларусі ўвялі закон, паводле якога беларускі пашпарт нельга мяняць за мяжой, у амбасадзе, а толькі прыехаўшы ў краіну. Калі тэрмін дзеяння майго пашпарта скончыцца, я больш не змагу атрымаць новы. Так дзяржава хоча на мяне паўплываць, нешта мне давесці. Гэта ўскладняе маё жыццё, але я з гэтым неяк спраўлюся. Мой жа спосаб узаемадзейнічаць з Беларуссю — гэта кнігі. Аднак цяпер калі яны туды і трапяць, то хіба што цішком, кантрабандай. Нашмат прасцей вывезці кнігі з Беларусі, чым увезці ў Беларусь. І я больш не магу быць часткай яе жыцця, мой удзел у ім фільтруецца, тыя, хто мае там уладу, успрымаюць яго як шкодны.
        У тым ліку для гэтага мяжа і існуе.

        ***
        А можа, карты — гэта акно ў будучыню?
        Беларусь суседнічае з пяццю краінамі, самая доўгая наша мяжа — з Расіяй, крыху меншая — з Украінай. Далей ідуць Літва, Польшча і — з ёй у нас мяжа самая кароткая — Латвія. Гэтыя межы вельмі красамоўныя. Беларусь — гэта 1283 кіламетры Расіі, 1084 кіламетры Украіны, каля 679 кіламетраў Літвы, трошкі больш за 398 кіламетраў Польшчы і амаль 173 кіламетры Латвіі (паводле звестак беларускага памежнага камітэта і «Вікіпедыі»). Еўрасаюза ў нас — каля 1250 кіламетраў, крыху менш, чым Расіі, але калі да Еўрасаюза далучыцца Украіна, перавага будзе навідавоку. Аднак мяжа працуе ў абодва бакі. Польшча — гэта трошкі больш за 398 кіламетраў Беларусі (прыкладна 11% ад агульнай даўжыні польскіх дзяржаўных межаў), Расія — гэта 1283 кіламетры Беларусі. У працэнтных суадносінах беларуская мяжа з Расіяй даўжэйшая, чым расійская мяжа — з Беларуссю. Геаграфія бязлітасная. 
        Функцыі мяжы — абмяжоўваць сябе і адмяжоўвацца ад іншых. Дакладна крэсліць свае контуры, не дапускаць пранікнення і ўзаемапранікнення — людзей, ідэяў, уплываў. Рабіць тое, што ўнутры, маналітам, рэччу ў сабе. Чымсьці накшталт турмы. Беларусь — месца з выразна акрэсленымі межамі, жыць у ёй дазволена не ўсім, і нават грамадзянства нічога не гарантуе. Шмат хто апынаецца за яе межамі: межы тычацца не толькі краін, яны разразаюць і нашы супольнасці. Беларускі свет цяпер падзелены на часткі, і не страціць сувязь па-над межамі — з сям'ёй, сябрамі, калегамі — наш цяперашні выклік.
        Мяжа Беларусі з Расіяй адкрытая, на ёй, з пэўнымі выключэннямі, амаль няма памежнага кантролю. Мяжа Беларусі з Украінай — замініраваная. На мяжы Беларусі з Польшчай — плот, на мяжы Беларусі з Літвой — плот, на мяжы Беларусі з Латвіяй — плот. І ўсё ж мы пакуль не зусім не ізаляваныя, хоць і рухаемся ў гэтым кірунку. Каб ізалявацца дарэшты, патрэбна яшчэ шмат высілкаў.

        ***
        Але ёсць будучыня, якую мы можам прадказаць з вельмі высокай ступенню імавернасці. Толькі гэтая будучыня — вельмі далёкая, яе прадказаннем займаюцца дакладныя навукі. Праз 24 тысячы гадоў у Чарнобыльскай зоне ўдвая зменшыцца колькасць радыеактыўнага элемента плутоній-239. Праз 100 000 гадоў карта сузор'яў у небе зменіцца да непазнавальнасці. Праз 250 мільёнаў гадоў усе зямныя мацерыкі зліюцца ў адзіны суперкантынент, які цяпер, з яго далёкага мінулага, мы называем Пангея Проксіма. Прыкладна праз мільярд гадоў Сонца зробіцца ярчэйшым, і акіяны на нашай планеце выпарацца, міне яшчэ колькі мільярдаў — і яно раздзьмецца ў чырвонага гіганта, а пасля скурчыцца ў белага карліка. І калі Зямля на той момант не спапяліцца ў пякельных сонечных хвалях, яна пачне паступова астываць і ўрэшце ператворыцца ў халодны і аточаны змрокам кавалак матэрыі, на якім ужо ніколі не будзе ўмоў для ўзнікнення вядомых нам формаў жыцця.

        ***
        Мова таксама ведае нешта пра будучыню. «Абы не было вайны», — добра вядомая ў Беларусі фраза. Я не помню, каб нехта казаў яе па-руску, нават рускамоўныя. І яшчэ: «Хочаце як ва Украіне?» Калі пра нешта шмат гаворыцца — гэта не проста так, мова рыхтуе прастору да будучыні. Трэба толькі ўважліва слухаць. 

        ***
        Апошнім часам сацыёлагі і палітолагі ўсё часцей пішуць, што будучыня беларускіх пратэстаў ужо наступіла, новая норма ўсталявалася. Свет змяніўся, ён ужо іншы. Але калі зайсці на гугл-карты і тыцнуць на адзін з мінскіх раёнаў, там усё яшчэ можна пабачыць фота з забароненым у Беларусі бел-чырвона-белым сцягам, які лунае над будынкам, быццам 2020 год так і не скончыўся. Тады здавалася, што такія знакі можна будзе вывешваць заўсёды, насуперак любым рэпрэсіям.
        Будучыня распадаецца на фрагменты, як гэты тэкст. Яна пішацца, як верш — бо часам толькі паэзія можа даць рады гэтай рэчаіснасці. 
        Што такое будучыня для палітычных эмігрантаў, уцекачоў? Кінуцца з галавой у вір новага жыцця ці ўсімі сіламі, насуперак абставінам, чапляцца за старое. І многія раз за разам абіраюць другі варыянт, жывуць у мінулым, чакаючы шансу вярнуцца. «Эпоха нас трымае», — гаворым мы. Але гэта не яна нас трымае, гэты мы за яе трымаемся. Мы хочам застацца ў 2020 годзе, наперакор рэальнасці і часазлічэнню. Бо тое, што мы бачым навокал, не адпавядае таму, як мы жывём унутры сябе. І гэтаму ёсць тлумачэнне — інертнасць псіхікі, якая кепска адаптуецца да змен. 
        Каб вярнуцца ў Беларусь, я мусіла б не пісаць гэты тэкст. Кожны раз, гаворачы нешта публічна, я плачу за гэта правам трапіць дадому. Зрэшты, цяпер, калі стаўкі растуць штодня, гэта не такая і высокая цана. Я мушу штодня прымаць рашэнне: жыць так, быццам Беларусі няма, і ўлівацца ў рэальнасць новай краіны, альбо адмовіцца ад звычайнага прыватнага жыцця. І я ўсё яшчэ адмаўляюся, бо гэтага прапанаванага мне рэальнасцю звычайнага прыватнага жыцця не хачу. Прынамсі пакуль яно не наклала на мяне сваіх спецыфічных абавязкаў.

        ***
        Жыццё нават на ўскрайку дыктатуры (а так я магла б акрэсліць жыццё палітычных эмігрантаў) вымагае дысцыпліны, нават у дробязях. І я ўвесь час на іх спатыкаюся. Набываю святочныя паштоўкі, якія адпраўлю ў Беларусь, многія з іх — з белымі і чырвонымі дэталямі, як бел-чырвона-белы сцяг. Прыглядаюся да паштовак з лупай і думаю: можна такія ці не? Выбіраю словы, пішучы некаму ў Беларусі паведамленне, асабліва не надта блізкім знаёмым, з якімі няма пастаяннай сувязі. Бяспечна ці не? Я не ведаю, хто ў гэты момант трымае ў руках іх мабільны. «Я магу табе цяпер напісаць?» У перапісцы нагадваю: калі прачытаеш — выдаляй. Пазначаю ў сацыяльных сетках: з Беларусі не лайкайце. Перш чым думаць пра тое, што можна, я думаю пра тое, што нельга. Я — чалавек з дыктатуры, і мае страхі (і ўласныя, і атрыманыя ў спадчыну ад папярэдніх пакаленняў) таксама нарадзіліся ў дыктатуры.

        ***
        Калі цяпер я адкрываю гугл-карты, то бачу назвы па-польску, згодна са сваёй лакалізацыяй. Усё ж гэта вельмі важна — на якой мове падпісаныя на картах тапонімы. Іначай расіяне б не мянялі на акупаваных украінскіх землях указальнікі — з украінскай мовы на рускую. І ў мінскім метро надпісы беларускай лацінкай, якія раней дублявалі кірылічны варыянт, не перапісваліся б па-руску. Нават алфавіт мае значэнне.

        ***
        Мы жывём у сітуацыі, калі нас актыўна каланізуюць. Суседняя дзяржава — Расія (1283 кіламетры будучыні з Расіяй) — выдаткоўвае велізарныя рэсурсы на тое, каб мы заставаліся пад яе ўплывам. Выйсці з гэтага працэсу мы не можам, бо нашых рэсурсаў — любой беларускай супольнасці ці нават Беларусі як дзяржавы — для гэтага недастаткова. Магчымасці Расійскай імперыі, Расіі заўсёды былі несупастаўна большымі за нашы. А калі нехта хоча, каб цябе — такім ці такой, як ты сябе бачыш — не было, і ўкладае ў гэта шмат сіл і сродкаў, супрацьстаяць гэтаму вельмі цяжка. 
        Русіфікацыя — не толькі пра мову ці культуру, гэта яшчэ і пра лад мыслення. 
        У такой сітуацыі мова заўсёды робіцца большай за саму сябе. Мова: не толькі беларуская і руская. Гэта яшчэ і мова любові, да свайго і чужога, альбо нянавісці — таксама да свайго і чужога. 13 лютага 2023 года беларускі праваабаронца і лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру Алесь Бяляцкі гаварыў на сваім судзе пра нацыянальнае прымірэнне, і гэта таксама тое, на што здольная мова. Ён атрымаў 10 гадоў калоніі. Але мова картаграфуе і немагчымасць такога прымірэння, нежаданне быць як «той бок», прагу змыць з сябе тое, што магло б неяк з ім звязваць. «Вось яны, а вось мы» — так называецца верш, які ў 2020 годзе напісаў Альгерд Бахарэвіч. Гэты верш дагэтуль застаецца актуальным.
        Мова легітымізуе і раздзяляе, і гэтае раздзяленне цяжка пераадолець. 
        Калі рэальнасць разбілася, распалася на тысячу аскепкаў, як даць ім назву? Словы робяцца нязначнымі і значнымі адначасова, слоўнікі перазбіраюцца нанова. Турэмны слоўнік, слоўнік вайны. Часам мне здаецца, што калі карэктна ўсё апісаць, даць усяму поўнае сэнсу найменне, наш погляд мае шанец зрабіцца больш ясным. Магчыма, тады б мы ўбачылі і тое, у якім свеце жывём, і шляхі, якія некуды вядуць. Але ўсё апісаць немагчыма, раз за разам нешта застаецца няўлоўным, і рухацца наўслеп — яшчэ адзін наш цяперашні выклік. І мы нават не ведаем, на якой мове (якіх мовах) будзем гаварыць праз дзесяць гадоў, як будуць гаварыць нашы дзеці. Магчыма, многія — ужо на мовах краін нашага ўцякацтва: польскай, літоўскай, нямецкай, нейкіх іншых. Але мы ўсё адно мусім прагаворваць сябе, у тым ліку ў словах выбудоўваючы сябе і сваю будучыню.
        Калі я спрабую апісаць свой свет, то быццам гандлююся з мовай, просячы яе дазволіць мне крыху больш, чым я магу.

        ***
        І ўжо немагчыма ўспомніць, што насамрэч здарылася ў 2020 годзе. Памяць напэўна скажае той час, як карты скажаюць рэальнасць, і потым застанецца хіба што збіраць дакументальныя сведчанні, супастаўляць свае ўспаміны з чужымі. Потым — гэта калі? Будучыня пратэстаў — гэта калі мы дазволім сабе іх успомніць? Ці калі гэта ўжо можна будзе зрабіць без лакун, не апускаючы імёнаў і не замазваючы фотаздымкаў? Але лакуны замацоўваюцца ў памяці, застаюцца ў ёй белымі плямамі, перамагчы іх немагчыма. У найлепшым выпадку можна хіба што крыху змяніць карту гэтых белых плямаў. Гэта вынік шматлікіх фактараў, у тым ліку прапаганды і хлусні. Яны ўрастаюць у наша жыццё, як бы мы ні супраціўляліся і як бы ад іх ні адгароджваліся. І мы мусім таксама гэта ўлічваць. Мы змяняемся пад іх уплывам, часта — незаўважна для сябе. Папраўку на гэта варта рабіць усюды — у эміграцыі, вонкавай ці ўнутранай, у Беларусі і за яе межамі. Бо хлусні, як і гвалту, мала любой прасторы, яны будуць выплюхвацца вонкі, сіліцца захапіць усё новыя тэрыторыі. Яны здольныя ўплываць нават на адлегласці. Але і свабода, тое, як мы яе бачым, — таксама. І ў гэтым сэнсе межы — і тыя, хто іх будуе, з абодвух бакоў — цярпяць паразу.

        ***
       Я нічога не магу расказаць пра Беларусь, толькі пра беларусаў, якія жывуць за мяжой. Пра сябе. Бо пра Беларусь я ўжо нічога не ведаю, а ведаючы нешта, мушу трымаць язык за зубамі. Каб гаварыць пра Беларусь публічна, трэба добра ўзважваць словы, каб нікому не нашкодзіць. Часта перш чым агучыць факт, нават самы нявінны, я правяраю, ці згадваўся ён ужо ў адкрытым доступе. Найлепш — у маніторынгах праваабаронцаў, бо праваабаронцам я веру: калі яны нешта апублікавалі, значыць, гаварыць пра гэта можна. Старанна падбіраю выразы ў публічных выступах, баючыся нешта выдаць, прыцягнуць лішнюю ўвагу — да імёнаў, ці кніг, ці падзей, ці нейкіх хітрыкаў, якія дапамагаюць унутры краіны.
        Я магу гаварыць толькі з паўзамі, узважваючы кожны сказ. Часам самае важнае — гэта і ёсць паўза.
        Кожны «ENTER» тут — гэта паўза, тры зорачкі — доўгая паўза.
        Я мушу гаварыць павольна.
        Маўчанне таксама закранае не толькі тых, хто застаецца ў Беларусі, яно выходзіць за яе межы і робіцца вызначальнай рысай часу дыктатуры. 
        У маўчання шмат абліччаў.
        Гэта маўчанне пра колішніх ахвяраў савецкіх рэпрэсій і пра іншыя народы, якія жылі на нашых землях. Закрытыя архівы. Схаваная статыстыка. Зацёртыя ўспаміны пра першыя дні пасля выбараў 2020 года, калі праз катаванні прайшлі тысячы чалавек. Зачыстка незалежных медыя і прызнанне іх «экстрэмісцкімі» (даць інтэрв'ю нейкаму з незалежных медыя, літаральна нешта сказаць — гэта ўжо злачынства). Зняволенне сведак. Інкамунікада — гвалтоўнае блакаванне любых кантактаў палітзняволеных з вакольным светам і доўгая адсутнасць ад іх хоць якіх навін. 
        Мы не ведаем нічога: ні колькі чалавек памерла ад каранавіруса, ні колькі з'ехала, ні колькі сядзіць у турме. У нас няма дакладных лічбаў, а ёсць толькі цьмяныя мноствы, якія вымяраюцца паводле ўскосных сведчанняў, матэматычна ці інтуітыўна.
        Нехта з беларусаў маўчыць ад невымоўнасці. Ад недахопу слоў, ад немагчымасці акрэсліць тое, што адбываецца, даць яму слоўнае вымярэнне. 
        Нехта накладае для сябе табу на абмеркаванне турмаў і рэпрэсій, бо гэта жывы досвед няспынных пакут, тэарэтызаванне на такім фоне здаецца блюзнерствам.
        Нехта свядома выбірае маўчаць пасля таго, як Расія напала на Украіну, у тым ліку каб даць больш прасторы для ўкраінскіх галасоў.
        Маўчанне — дзеянне актыўнае.

        ***
        Маўчанне таксама мае сваю будучыню.
        У ім усе беларускія палітзняволеныя выходзяць з турмаў і расказваюць, што з імі ўвесь гэты час рабілі. Пачынаюцца публічныя размовы пра гвалт падчас выбараў 2020 года і пасля іх. Адкрываюцца архівы, і можна атрымаць поўнае ўяўленне пра рэпрэсіі савецкага часу, а таксама пра ўсе астатнія часы, якія пакінулі ў нас сляды.
        Маўчанне — шматбаковавострае, рана ці позна яно зачэпіць усіх.
        І мы мусім быць гатовыя жахнуцца, дазнаўшыся, што хавае ад нас маўчанне, калі яно ўрэшце перарвецца.

         ***
        Яшчэ ёсць нябачнасць, яна бывае двух відаў. Першы — калі ты хаваешся, ператвараючыся ў хамелеона, невідочнасць, наўмысная недасяжнасць для чужога зроку. Гэта від улады над светам, часам адзіны, які сабе можна адваяваць. Другая — як вынік таго, што цябе не хочуць бачыць, выкрэсліваюць са сваіх картаў і са сваёй гісторыі. Калі нехта адмаўляецца цябе бачыць, цябе нібыта і няма. Гэта ўсё таксама актыўныя дзеянні — і нябачнасць, і нежаданне бачыць. Нежаданне бачыць — першы крок да ізалявання.
        Вельмі лёгка не бачыць таго, што адбываецца за мурам.

        ***
        Але гэта і ёсць наш час і наша гісторыя, і мы мусім яе пражываць, суадносячы свае мары з картамі. У нас не будзе як у Варшаве. У нас не будзе як у Берліне. Калі нам выпадзе шанец і мы здолеем яго скарыстаць, то, можа, у нас не будзе як «пад Масквой». А як будзе? Як у Мінску, як у Слоніме, як у Жабінцы. Калі не ў мяне, дык у кагосьці, хто будзе пасля мяне. Будучыня гэтага ў мяне не адбярэ. Бо галоўнае, што я як беларуска маю пасля 2020 года — гэта давер да людзей. Я сапраўды веру ў беларусаў, і тых, што ўнутры, і тых, што звонку. Веру, што мы робім усё магчымае, рухаючыся навобмацак у пошуку сваіх далейшых шляхоў. Ідзём як умеем і як уяўляем, нават калі часам не можам паразумецца ці выбіраем розныя маршруты, кіруючыся да сваёй мэты. 

Support dekoder

Related topics

Gnoses
en

Беларуская диаспора: обновленная солидарность

Политический кризис, начавшийся протестами летом 2020 года, способствовал новой волне массовой миграции из Беларуси и политизации беларуской диаспоры. В течение первого года после событий страну покинули от 100 000 до 150 000 человек. При общей численности трудоспособного населения около 4,3 миллионов человек это очень высокий показатель. И этот процесс еще не завершен. Из-за продолжающихся в стране репрессий многие жители планируют отъезд или рассматривают такую возможность.

В связи с войной в Украине многие беларусы вновь обратились в бегство, так как начало войны застало их в Киеве и других украинских городах, куда они лишь недавно переселились.

Новые мигранты во многих странах вливаются в диаспору, образовавшуюся в результате нескольких волн эмиграции, организованную и политически активную. Бывший кандидат в президенты Светлана Тихановская стала лицом демократического движения Беларуси за рубежом: у нее есть новизна, международная известность и политический вес.

Сама президентская избирательная кампания в Беларуси весной 2020 года, в ходе которой кандидаты не были допущены к участию, попали под арест или были выдавлены из страны, и последовавшие мирные массовые протесты против фальсификации результатов выборов дали заметный толчок росту диаспоры: существующие зарубежные организации (в том числе в США, Швеции, Великобритании и Польше) получили подкрепление, и возникли новые организации (например, в Италии, Германии и Чехии, а также в США).

Эта новая солидарность проявляется в том, насколько активно беларуская диаспора вовлечена в регулярные политические акции, нацеленные на привлечение внимания к нарушениям права и справедливости в Беларуси. Это также показывает, что беларуское демократическое движение, организовавшееся за пределами страны, играет важную роль. Это осложняет Александру Лукашенко попытки лавирования между Западом и Россией. Хотя с началом агрессивной войны против Украины эти попытки кажутся как никогда тщетными, ведь Лукашенко предоставил российскому руководству Беларусь в качестве плацдарма для наступающих на Украину российских войск. В то время, когда оппозиция внутри страны терпит все нарастающие репрессии, диаспора становится тем голосом, который извне требует демократических перемен.

ДО ПОЛИТИЧЕСКОГО КРИЗИСА 2020 ГОДА

История эмиграции с территории нынешней Беларуси началась во времена Великого княжества Литовского: в то время сотни молодых беларусов учились в университетах Западной и Центральной Европы. Такие эмигранты, как Франциск Скорина, Илья Копиевич и другие известные деятели беларуской культуры сформировались и имели значительное влияние за рубежом.

Массовая эмиграция началась во второй половине XIX века. В то время мигрантов не записывали как беларусов, поскольку царское правительство официально не разрешало такое обозначение национальности и отказывалось передать этнографически беларускую территорию под единое управление.

Цифры разнятся, но оценки таковы: с 1860 года до начала Первой мировой войны около 1,5 миллиона беларусов покинули родину. Большинство отправилось в Сибирь, остальные эмигрировали на запад — в Европу и США. Эта миграционная волна имела преимущественно экономическую, но также частично и политическую мотивацию. Беларуские евреи эмигрировали в 1850-х годах из-за религиозных притеснений со стороны властей.

ВОЗНИКНОВЕНИЕ БЕЛАРУСКОЙ ДИАСПОРЫ

Вторая волна беларуской эмиграции была вызвана Первой мировой войной и революционными событиями 1917 года. В последующие годы с территории нынешней Беларуси на территорию РСФСР бежало более двух миллионов, также более 100 000 человек уехали в другие страны. С провозглашением Беларуской Народной Республики (БНР) в 1918 году и образованием Белорусской Советской Социалистической Республики (БССР) в 1919 году пробуждающееся национальное самосознание получило новый импульс. Беларусы все больше воспринимали себя как отдельную общность.

Политизация беларуской диаспоры началась в 1920-х годах в США: в то время руководство Рады БНР наладило контакты и сотрудничество с недавно основанными организациями беларусов в Нью-Йорке, Нью-Джерси, Чикаго, Мичигане и Пенсильвании.

Архивные документы показывают, что коммунистическое руководство в Москве и Минске даже предпринимало попытки мобилизовать беларуских эмигрантов в ряды коммунистического движения путем создания псевдонациональных беларуских организаций. Конечной целью было ускорение мировой революции. В своей книге «Белорусы в США» Витаут Кипель приводит пример коммунистического агента Гершона Дуо-Богена, который участвовал в активизации коммунистического движения по ту сторону океана.

В США БЕЛАРУСЫ БОРЮТСЯ ЗА НАЦИОНАЛЬНОЕ САМООПРЕДЕЛЕНИЕ

Вторая мировая война привела к третьей волне эмиграции. К концу войны беларуская диаспора в Европе насчитывала около миллиона человек, многие из которых двинулись дальше и переехали в США.

Политические эмигранты 1950-х годов и их потомки составили основу современной беларуской диаспоры. Эти беларусы, приехавшие в США после Второй мировой войны, обладали национальным сознанием. Они добивались от правительства США признания беларуского государства как национальной и этнической общности, имеющей право на свободу и национальное самоопределение. Например, протоколы Конгресса США отразили тот факт, что на протяжении многих лет с 1960-х до 1980-х годов беларуские священники служили молебны перед Конгрессом в день провозглашения БНР.

В 50-ю годовщину основания БНР в 1968 году в протоколе отмечены 23 выступления в Конгрессе США в поддержку независимости Беларуси.

С 1960 ПО 1989 ГОД ЭМИГРАЦИЯ БЫЛА ПРАКТИЧЕСКИ НЕВОЗМОЖНА

В 1960–1980-х годах беларуская диаспора не росла, поскольку эмиграция из Советского Союза была юридически невозможна. С распадом СССР, на фоне серьезного ухудшения социально-экономической ситуации в Республике Беларусь и последствий Чернобыльской катастрофы апреля 1986 года эмиграция значительно усилилась. В 1989 году, по данным Министерства внутренних дел, Белорусская ССР дала разрешение на выезд 14 700 человек. В 1990 году это число более чем удвоилось и составило 34 100 человек.

Празднование канадской диаспорой 50-й годовщины провозглашения Белaруской Народной Республики / Фото © Рада БНР

После прихода к власти в 1994 году Александра Лукашенко первоначальные надежды беларуской диаспоры на демократическое будущее угасли. На смену им пришла политическая деятельность, в основе которой лежала идея возрождения Беларуси как независимого демократического государства.

Со временем новые беларуские мигранты смогли найти общие позиции со старыми организациями диаспоры в США, Канаде, Европе и других демократических странах. Так, в США при деятельном участии беларуской диаспоры в 2004 году был принят Закон о демократии в Беларуси — федеральный закон США, который позволил оказывать поддержку политическим организациям, НПО и независимым СМИ, работающим над продвижением демократии и прав человека в Беларуси. Это разрешение было продлено в 2006, 2011 и 2020 годах.

НОВАЯ ВОЛНА МИГРАЦИИ ПОСЛЕ РЕПРЕССИЙ В БЕЛАРУСИ

С начала тысячелетия и до 2019 года, по приблизительным оценкам, из Беларуси ежегодно эмигрировало от 10 000 до 20 000 человек. Но жестокое подавление оппозиции после крупнейших в истории независимой Беларуси протестов в 2020–2021 годах вызвало беспрецедентную волну миграции. В первый год после августа 2020 года из Беларуси выехало от 100 000 до 150 000 человек. Многие отправились в Латвию, Эстонию и в другие страны.

В это число не входят те, кто переехал в Россию или Украину, поскольку для поездки в эти страны виза не требуется. Для этой группы трудно назвать точные цифры. Но можно получить представление о порядке цифр: по данным Государственной миграционной службы Украины, количество разрешений на временное проживание для беларуских граждан выросло на 39% (с 2175 в 2019 году до 3042 в 2021 году). Кроме того, в октябре 2020 года президент Украины Владимир Зеленский подписал указ, упрощающий получение вида на жительство в Украине для предпринимателей и высококвалифицированных специалистов с беларуским гражданством и членов их семей. После волны протестов из-за результатов выборов до 1500 беларуских IT-специалистов эмигрировали в Украину по политическим причинам.

Но больше всего беларусов уехало в Польшу. По данным Евростата, с августа 2020 года по ноябрь 2021 года там было получено почти 2000 заявлений о предоставлении убежища от беларуских граждан — больше, чем в любой другой стране ЕС. Это впечатляющий рост, поскольку с начала 2019 года по сентябрь 2020 года беларусы подали всего 165 заявлений о предоставлении убежища в Польше. По данным Министерства иностранных дел Польши, в период с июня 2020 года по конец июля 2021 года Польша выдала гражданам Беларуси 178 711 виз, включая более 20 000 виз по программе Poland.Business Harbour («Польша для бизнеса») — такие визы предоставляют программистам и предпринимателям в сфере информационных технологий.

На втором месте среди стран ЕС по числу заявлений об убежище из Беларуси находится Литва: к ней обратились 235 беларуских граждан. Для сравнения: с начала 2019 года до начала протестов таких обращений было только 35. По данным миграционного ведомства Литвы, 26 200 въездных виз было выдано беларуским гражданам с сентября 2020 года по ноябрь 2021 года.

Политизация диаспоры после протестов в Беларуси

С началом политического кризиса белaруская диаспора за несколько месяцев выросла во политическую силу, к которой прислушиваются в мире. Ее деятельность теперь тесно связана с новыми политическими организациями, такими как Координационный совет Беларуси, офис бывшего кандидата на пост президента Светланы Тихановской и Народное антикризисное управление (НАУ).

Координационный совет Беларуси основан Тихановской в 2020 году в литовском изгнании с целью добиваться мирной передачи власти и преодоления кризиса в стране. Совет задуман как представительный орган демократического общества Беларуси. Рабочие группы совета занимаются, среди прочего, развитием образовательных инициатив, документированием нарушений прав человека и распространением информации о всех видах поддержки для людей, лишившихся работы. Офис Светланы Тихановской – это отдельная организация. В него входят помимо самой Тихановской, восемь советников по вопросам внутренней и внешней политики и сотрудников службы общественных связей. Основанная Павлом Латушко в октябре 2020 года в Варшаве организация НАУ работает в партнерстве с Координационным советом и офисом Тихановской. Кроме них, существует множество инициативных проектов, среди которых ByPol, основанный бывшими сотрудниками силовых структур, и BySol, проект спортивных менеджеры и спортсменов.

Белaруская диаспора предприняла большие усилия для того, чтобы установить связи по всему миру и активно вступить в борьбу за Беларусь будущего. Примером таких усилий может служить основанная недавно Ассоциация белорусов в Америке (AБA), объединяющая представителей белaруских общин из 25 городов и 18 штатов. Офис Светланы Тихановской в сентябре 2021 года провел Конференцию белорусов мира в Вильнюсе, собрав вместе представителей белaруских общин из 27 стран, представляющих 40 различных организаций.

Репрессии привели к тому, что в 2021 году протесты стихли. Жестокое подавление белaрускими властями при поддержке России лишили практически любую протестную активность надежд на успех. В то же время можно ожидать, что усилившаяся и объединенная диаспора совместно с организациями демократических сил будет все больше и активнее чем до кризисного 2020 года требовать демократического будущего для Беларуси и помогать всем тем, кто страдает от репрессий режима Лукашенко.

Related topics
more gnoses
Motherland, © Tatsiana Tkachova (All rights reserved)