Пражыўшы чатыры гады за мяжой, я часта сутыкаюся з тым, што людзі ўвогуле не ведаюць Беларусі — гэтай даволі вялікай еўрапейскай краіны. Так, у маіх дакументах на арэнду берлінскай кватэры прапісана, што я з Расіі, бо супрацоўніца кампаніі не змагла адшукаць Беларусь у базе краін і адмаўлялася паверыць, што такая існуе. Я прыйшоў да сваёй беларускасці праз кнігі, сяброў і ўніверсітэт, праз працу ў газеце «Культура». Захапіўся выданнем беларускіх кніг і сам стаў пісаць па-беларуску. Праслыў я і скандалістам, бо творчае хуліганства — частка маёй унутранай свабоды. І я ні аб чым не шкадую і ганаруся гэтым.

У пачатку 90-х я жыў у Слуцку. І так склалася, што я пасварыўся з выкладчыцай алгебры і геаметрыі ды перайшоў у вячэрнюю школу, якую наведваў чыста фармальна — раз на тыдзень, бо не бачыў сэнсу ў тым навучанні. Тым больш што самі выкладчыкі глядзелі на пропускі «скрозь пальцы». Навучальная праграма радыкальна адрознівалася ад той, што была ў звычайнай школе. Да прыкладу, я не вывучаў замежнай мовы: лічылася, што выпускнікам і выпускніцам і так дастаткова ведаў, каб працаваць сантэхнікамі, электрыкамі, цырульніцамі, швачкамі. Не было ў мяне і беларускай мовы, але беларускую літаратуру вучыў. Цікава, што, нягледзячы на ўсё гэта, юрыдычна мне нічога не перашкаджала паступаць у вышэйшую навучальную ўстанову, таму я, насуперак усім мясцовым традыцыям, падаў дакументы на завочнае аддзяленне журналістыкі і прайшоў — праўда, не без цяжкасцей і прыгодаў.

Шчыра кажучы, падрыхтоўкай ва ўніверсітэт я займаўся роўна тры дні. Па беларускай літаратуры са школьнай праграмы я ні халеры не ведаў — мае веды складаліся выключна з кароткага зместу твораў, узятага з «Гісторыі беларускай літаратуры». Я любіў кнігі, але не тыя, што патрабавалі ў школе. Таму, падчас паступлення ва ўніверсітэт, у галаве ўсё змяшалася.
На іспыце па беларускай літаратуры мне трапіўся білет па творы Івана Мележа «Людзі на балоце». Я, на здзіўленне, адказаў больш-менш прыстойна, але ў пэўны момант зблытаў партызанаў з бандзюгамі. Ну як было не зблытаць, чытаючы напярэдадні ўсю ноч?

Іспыт у мяне прымалі тры выкладчыкі, і адзін з іх — драматург Сяргей Кавалёў (незадоўга да гэтага, цалкам выпадкова, мяне з ім пазнаёміў паэт Сяржук Мінскевіч) — мяне пазнаў і фактычна выратаваў «з таго балота». Тады самай лепшай адзнакай была пяцёрка, і драматург, апярэдзіўшы сваіх калег, сказаў, што можна паставіць чатыры. Конкурс на журналістыку быў вялікі, і толькі дзякуючы Сяргею Кавалёву я і прайшоў. Я не ведаў, што той будзе на іспыце. Вось такія сюрпрызы. Можна сказаць — блат. Між іншым, праз некалькі гадоў раман Мележа я ўсё ж прачытаў.
Фактычна маёй першай важнай літаратурнай школай была штодзённая праца ў газеце «Культура», дзе я пісаў журналісцкія матэрыялы, а мяне, не шкадуючы, рэдагавалі. Паралельна я вучыўся на завочным аддзяленні факультэта журналістыкі і два разы на год у мяне былі сесіі. Асабліва запамінальнымі былі лекцыі выкладчыка беларускай мовы і літаратуры, навукоўца Міколы Рыгоравіча Каваленкі, які знешне да неверагоднасці нагадваў Васіля Быкава. Я і дагэтуль узгадваю, як ён прыносіў у аўдыторыю валізы з кнігамі — адбываўся сапраўдны сакральны акт. Ён не проста даваў спіс вучэбнай літаратуры для студэнтаў — ён паказваў фізічныя кнігі. Мікола Рыгоравіч выцягваў кожную кнігу асцярожна, дэманстраваў на выцягнутых руках, кончыкамі пальцаў. У такія хвіліны ён нагадваў калекцыянера, які трымае каштоўную марку пінцэтам. Мяне, як апантанага чытача, гэта да неверагоднасці падкупляла. Яго любоў да беларускай літаратуры распаўсюджвалася як пандэмія, перадалася і мне.

Паўплывала і сяброўства з паэтам Сержуком Мінскевічам, які, як і я, быў захоплены пошукам новай літаратурнай стылістыкі. Менавіта ён зацягнуў мяне ў газету «Культура», дзе я пачынаў працаваць наборшчыкам матэрыялаў (тады яшчэ была такая прафесія), а потым перайшоў на пасаду спецыяльнага карэспандэнта. Пазней разам з ім і іншымі хлопцамі і дзяўчатамі мы ўтварылі літаратурны рух «Бум-Бам-Літ», адкрыты для новых літаратараў і мастакоў, для смелых ідэй. Лічылася, што тыя, хто ўдзельнічаў у імпрэзах руху, аўтаматычна станавіліся яго ўдзельнікамі. Па самых сціплых падліках, пастаянных удзельнікаў было каля трыццаці чалавек. Вядома, былі і выключэнні з правілаў. Неяк мы тусаваліся з расійскім канцэптуалістам Дзмітрыем Прыгавым, які прыязджаў выступаць у Мінск. Ён не стаў удзельнікам «Бум-Бам-Літа», але быў прыняты ў яго ганаровыя сябры. Паўнавартасным удзельнікам, а тым больш «слупом» «Бум-Бам-Літа», мог стаць толькі беларускамоўны аўтар ці аўтарка — гэта быў негалосны прынцып. Мясцовых рускамоўных мы таксама не прымалі не таму, што лічылі іх менш таленавітымі, а таму, што адносілі іх да перыферыйных аўтараў рускай культуры.

Былі і сумесныя выступы з паэтамі Таварыства Вольных Літаратараў. Самыя запамінальныя — «Лепельскія алітэрацыі» і «Art-прагноз-96». Можна сказаць, што «Бум-Бам-Літ» утварыўся ў «пінгвінарыі» газеты «Культура» — быў у рэдакцыі такі адмысловы пакойчык, куды мы бегалі папаліць, выпіць і пасумоўнічаць. На старонках літаратурна-філасофскага сшытка «ЗНО», які выходзіў штомесяц укладкай да газеты, кожны з бумбамлітаўцаў прадставіў свой маніфест. Дарэчы, тытул Бессмяротнага хроснага бацькі «Бум-Бам-Літа» для філосафа Валянціна Акудовіча мы прыдумалі ўначы, калі вычытвалі палосы газеты. Цяпер ужо цяжка згадаць, чыя гэта была ідэя, але, акрамя мяне, да гэтага прычыніліся Сяржук Мінскевіч і Юрась Барысевіч. У газеце заставалася вольнае месца, і мы нахабна ім скарысталіся — здаецца, тады нам дазволіў Андрэй Вашкевіч, які вярстаў нумар. Так мы і надалі філосафу гэты ганаровы тытул. Надзіва, абышлося без рэпрэсій з боку кіраўніцтва.

Тады, трыццаць гадоў таму, на маіх вачах адбываўся злом у журналістыцы. Спачатку газета «Культура» была вельмі дэмакратычнай: друкавала не толькі вострасацыяльныя, але і вострапалітычныя матэрыялы, не баялася крытыкаваць дзеючую ўладу. Але з часам пачалі з’яўляцца «белыя плямы»: у друкарні фрагменты тэкстаў таемна знікалі. Урэшце паўстала пытанне пра поўную ліквідацыю выдання. Згадваю, што кіраўніцтву газеты давялося пайсці ў рэдакцыйнай палітыцы на значныя саступкі. Пасля гэтага «Культура» стала сумнай і, як кажуць, «прычэсанай»: з прагрэсіўнай ператварылася ў прапагандысцкую — галоўнымі тэмамі сталі «Дажынкі» і «Славянскі базар».

Тады пачало прыходзіць разуменне, што я памыліўся з выбарам прафесіі, бо стасункі беларускай журналістыкі з уладай мяне расчароўвалі. Вядома, былі і незалежныя выданні, якія заставаліся свабоднымі ў сваіх выказваннях. Тым не менш, я пачаў задумвацца пра пераход у выдавецкую сферу. Але большасць маіх сяброў-літаратараў на той момант былі звязаныя са СМІ, гэта мяне і трымала.

У 90-я рэдакцыя «Культуры» месцілася побач з Оперным тэатрам. Там працавала шмат выбітных асобаў. Я тады быў вельмі маладым чалавекам, і мяне гіпнатызавала творчасць калегаў — я хацеў быць не горшым за іх і стараўся, цягнуўся да іх узроўню. Усё гэта штурхала мяне ў абдымкі беларускай прасторы. Часы «Бум-Бам-Літа» былі вясёлыя. Мы з Сержуком Мінскевічам маглі завітаць у бар, прачытаць уголас некалькі вершаў — і нас супрацоўніцы бясплатна частавалі выпіўкай.

Пасля «Культуры» я пэўны час быў рэдактарам аддзела ў часопісе «Беларусь», а потым мяне запрасілі ў Саюз беларускіх пісьменнікаў на пасаду літаратурнага кансультанта. Там я адпрацаваў тры гады — і, як кажуць, разгарнуўся. Гэта быў час, насычаны нечаканымі творчымі сустрэчамі і знаёмствамі. Напрыклад, разам са мной працаваў паэт Анатоль Вярцінскі, з якім мы маглі доўга гутарыць на літаратурныя тэмы. Пазней у «Галіяфах» я выдаў зборнік ягоных вершаў «Асобныя радкі розных гадоў».

У тыя часы існаваў адзіны Саюз беларускіх пісьменнікаў — генерал Чаргінец яшчэ не паспеў падзяліць яго, як пірог, на дзве паловы. У Доме літаратара грукаталі маштабныя імпрэзы, на якія імкнуліся трапіць многія. Зала, разлічаная на 330 чалавек, часта не змяшчала ўсіх ахвотных — людзі стаялі ў праходах. Памятаю бліскучыя выступы Ніла Гілевіча, Янкі Брыля і Генадзя Бураўкіна. Першы юбілей «Бум-Бам-Літа» таксама дазволілі правесці ў Доме літаратара — прыйшло каля пяцісот чалавек, і многія засталіся на вуліцы. Бумбамлітаўцы тады надзелі супрацьгазы і з балюстрады скінулі на галовы наведнікаў некалькі кілаграмаў цукерак. Са сцэны шмат чыталі. У дворыку Дома літаратара тэатр «ІнЖэст» зладзіў тэатральна-літаратурнае шоў, падчас якога паэт Алесь Пушкін круціўся пасярод фантана на вялікім шасце.

Я думаю, што літаратурны рух «Бум-Бам-Літ» у свой час моцна паўплываў на моладзь і яе светапогляд. Школьная праграма часта адварочвала ад беларускай літаратуры: бясконцая вайна, балоты, калгас. А бумбамлітаўцы ламалі гэтыя стэрэатыпы, стваралі жывыя тэксты — пра іншае, пра тое, што хвалявала кожнага тут і цяпер. Яны былі свабодныя ад стандартаў і запрашалі ў літаратуру разнастайнасць.

Напрыканцы 90-х, падчас працы ў Саюзе беларускіх пісьменнікаў, я разам з бумбамлітаўцамі займаўся і радыкальным перформансам — ад чаго чыноўнікі былі ў шаленстве. Была серыя гучных палітычных перформансаў «Культ асобы», дзе я даследаваў феномен дыктатуры і культ асобы на розных этапах гісторыі. Дзеля гэтага мы з бумбамлітаўцамі набылі ў краме рытуальных паслуг чырвоную сасновую труну і перавезлі яе да Дома літаратара тралейбусам праз увесь горад. Гучыць дзіўна, але кіроўца не абурыўся і спакойна дазволіў транспартаваць гэты рэквізіт. Праўда, у выпадковых пасажыраў па дарозе здараліся нервовыя зрывы. Як літаратурны кансультант, я меў ключы ад розных памяшканняў Дома літаратара, таму труну мы спусцілі ў падвал. Там яна чакала свайго «зорнага» трыумфу — міжнароднага фестывалю перформансу «Навінкі». У дзень X бумбамлітаўцы вынеслі мяне з Дома літаратара ў труне — я ляжаў у адных плаўках — і панеслі ў Палац мастацтваў.

«Труна для Змітра Вішнёва» — менавіта з такім загалоўкам выйшаў матэрыял Марата Гаравога ў газеце «Народная воля» і агаломшыў чыноўнікаў. Цяпер я думаю, што за падобныя перформансы ў сённяшняй Беларусі могуць узнагародзіць доўгімі гадамі калоніі.

У 2001 годзе я напісаў паэму «Трап для сусьліка альбо Нэкрафілічнае дасьледаваньне аднаго віда грызуноў», якую сам вызначыў як «раман для парахода і самалёта». У ёй былі шматлікія саркастычныя вобразы сучасных літаратараў — канкрэтных імёнаў я не называў. Тады асобныя фрагменты запланавалі друкаваць часопісы «Першацвет» і «Крыніца». Пра гэта даведаліся ў кіраўніцтве Саюза пісьменнікаў і, як ні дзіўна, перапалохаліся. Я зусім не чакаў такой рэакцыі. Нейкім чынам функцыянеры дамагліся атрымаць матэрыялы з «Крыніцы» яшчэ да публікацыі — і ў іранічных, сатырычных персанажах пачалі шукаць сябе. Напрыклад, адна з супрацоўніц пакрыўдзілася на «курыцу», выведзеную ў паэме. У выніку адзін з літаратараў, набліжаных да кіраўніцтва, паклікаў мяне на «разборкі» і паказаў артыкул, які яны адмыслова падрыхтавалі і які мусіў выйсці ў «Крыніцы», калі я не адмоўлюся ад сваіх планаў друкаваць «Сусьлікаў». У тым тэксце я паўставаў як «латэнтны гомасэксуаліст», і кіраўніцтва чамусьці лічыла гэта сур’ёзнай абразай. Я тады толькі пасмяяўся і сказаў: друкуйце, канібалы.

Я перыядычна выбешваў кіраўніцтва Саюза пісьменнікаў сваімі творчымі праектамі. Яны рэгулярна выклікалі мяне, як кажуць у народзе, «на ковер» — у сувязі з чарговай маёй акцыяй. Потым, у сумным кабінеце, на фоне партрэтаў беларускіх савецкіх класікаў, усім натоўпам спрабавалі прамываць мне мазгі, выгаворваючы тоны непатрэбных слоў і настаўляючы на «правільны шлях». Кіраўніцтва Саюза беларускіх пісьменнікаў спрабавала вярнуць пісьменніцкія даброты, якія арганізацыя мела за савецкім часам. Да прыкладу, медыцынскае абслугоўванне — з гэтага ў выніку нічога не выйшла. І, вядома, СБП фінансаваўся з дзяржаўнага бюджэту. Мае ж выкрунтасы разбуралі вобраз літаратурнага функцыянера.

У 2001 годзе я паступіў у Маскву ў Літаратурны інстытут імя Горкага на Вышэйшыя літаратурныя курсы, на семінар крытыкі, і пакінуў працу ў Саюзе пісьменнікаў. Функцыянеры, відавочна, узрадаваліся, бо стаміліся ад маіх акцый і перформансаў. Разышліся, як кажуць, з мірам. «Я яшчэ вярнуся», — паабяцаў я на развітанне і заўважыў, як яны ўсе скурчыліся і пачырванелі ад злосці.

Выдавецкай дзейнасцю я пачаў займацца яшчэ раней за журфак і працу ў газеце «Культура». У тыя часы атрымаць рэгістрацыю было нескладана — татальны кантроль у гэтую сферу прыйшоў пазней. Калі я жыў у Слуцку, у 1993 годзе, я атрымаў першую выдавецкую ліцэнзію — на ёй была беларуская «Пагоня». А сама ліцэнзія ляжала ў прыгожай скураной абгортцы. Я яшчэ не перайшоў на беларускую мову і пісаў па-руску. Разам з сябрамі з творчага саюза «Пяты кут» мы выдалі некалькі рускамоўных зборнікаў.

Быў доўгі перапынак, і ўжо пасля вяртання з Масквы я зноў кінуўся ў выдавецкую справу — некалькі гадоў працаваў з выдаўцом Ігарам Логвінавым. Пазней разам з паэтам Міхасём Башурам мы ў духу бумбамлітаўскіх ідэй заснавалі выдавецтва пад назвай «Галіяфы», якая гучала як афрыканскі аркестр. І гэтая выдавецкая «музыка» доўжылася амаль пятнаццаць гадоў. «Галіяфы» — гэта найбуйнейшыя жукі ў свеце, якія жывуць у Афрыцы і могуць важыць да пяці кілаграмаў.

У 2007 годзе выдавецтва «Галіяфы» было ўжо зарэгістравана як юрыдычная ўстанова, але не магло атрымаць выдавецкую ліцэнзію: чыноўнікі з Міністэрства інфармацыі не ішлі на кампраміс. Адзін з іх, ледзь не пырскаючы слінай, крычаў мне ў твар, што «Галіяфы» ніколі не атрымаюць дазволу на выданне кніг у Беларусі, бо будуць выдаваць «не тыя» кнігі.
Пасля гэтай аўдыенцыі я не расстроіўся, а зрабіў, як кажуць, хітры ход канём. Дзякуючы працы ў Саюзе беларускіх пісьменнікаў, я асабіста ведаў многіх літаратурных аксакалаў і звярнуўся па дапамогу да акадэміка Уладзіміра Гніламёдава. Ён, пачуўшы пра новае выдавецтва, адразу пагадзіўся заступіцца за нас — яму спадабалася ідэя выдання сучаснай беларускай літаратуры. У адказ я паабяцаў выдаць і ягоную кнігу. Так у «Галіяфах» у 2013 годзе выйшла «На рубеже времён: русскоязычная поэзия Беларуси». Трэба аддаць належнае спадару Уладзіміру — ён цікавіўся кнігамі маладых аўтараў і быў уважлівым чытачом. У 2007 годзе яго аформілі галоўным рэдактарам выдавецтва і «адправілі на іспыт». Пярэчыць акадэміку не рашыліся — іспыт ён здаў. Цяпер ліцэнзія была нам гарантаваная.

Адпаведна другая сустрэча з тым самым міністэрскім спецыялістам прайшла ўжо ў іншай атмасферы: барвовы — ці то ад хвалявання, ці то ад п’янства — ён круціўся ў крэсле, як вуж, і мармытаў: «Што вы са мной, хлопцы, робіце». Такім чынам «Галіяфы» з’явіліся на свет.
Уладзімір Гніламёдаў некалькі гадоў быў фармальным галоўным рэдактарам — «вясельным генералам»: у выдавецкую працу ён фактычна не ўмешваўся і кніг не рэдагаваў.
Вось праз такія перашкоды давялося прабівацца, каб выдаваць беларускія кнігі.
Нездарма той міністэрскі спецыяліст баяўся нас атэстоўваць: «Галіяфы» пятнаццаць гадоў выдавалі смелыя і актуальныя кнігі, у якіх гучала непрыхаваная свабода — тое, чым дыхалі і чытачы нашых выданняў.

Я пасяліўся ў Нямеччыне і не вярнуўся ў Беларусь не толькі таму, што баяўся арышту, а таму што толькі тут мог свабодна дыхаць і пісаць пра тое, што мяне хвалюе — і што важней за ўсё, публікаваць гэта. Не хавацца за псеўданімамі, не пісаць «у стол», а заставацца са сваім голасам. Гэта было вырашальным.
І калі ў 2022 годзе пачаліся рэпрэсіі супраць незалежных беларускіх выдавецтваў, пытанне фізічнага самазахавання, вядома, існавала. Але перш за ўсё была патрэба працаваць з літаратурай — тым, што я люблю і ўмею.

Пра людзей кажуць: яны не сыходзяць ад нас, пакуль мы іх памятаем. Тое ж — з мовай, літаратурай і краінай. Пакуль мы пра іх думаем, апякуемся і песцім, яны жывуць і развіваюцца. І Беларусь застаецца не праектам, а жывым арганізмам, напоўненым любоўю і культурай. Перакананы, што ў недалёкай будучыні ў Менску замест Фелікса Дзяржынскага паўстане помнік выдаўцу і кніганошу Раману Цымбераву: ён коціць шар з кнігамі — моцны чалавек, падобны да жука-скарабея.

У рамане «Я – тое мяса, якое прыгатаваў Зміцер» я фантазіраваў, што замест помніка Леніну з’явіцца помнік Ярылу Пшанічнаму — паэту, які першым кінуўся ў вір трасянкі. Пры жыцці ў яго выйшла толькі адна кніга — «Пішчавыя лішкі», а пасмяротнае выданне «Атамная лучына» паказала ўсю магутнасць і разнастайнасць яго палітычнай сатыры.

У Менску адновяцца кнігарні: «Галіяфы», «Кнігаўка», «Цымбераў-цэнтр», «логвінаЎ». «Белкніга» будзе рэарганізавана і перайменавана ў „Skaryna Press”. Мінск вернецца ў свой натуральны стан — у Менск.

Вернуцца незалежныя выдавецтвы.

Я ўпэўнены, што недзе ў Беларусі ўжо нарадзіўся новы пісьменнік. Мы пра яго яшчэ не ведаем, але ён неўзабаве праявіцца. І мы будзем зачараваныя яго кнігамі. Увесь свет будзе імкнуцца прачытаць яго творы.

Пра аўтарскія правы варта паклапаціцца ўжо цяпер.