Вольга Гапеева магла стаць доктарам навук і выкладаць у ВНУ, але адмовілася ад навуковай кар’еры дзеля сваёй мары — займацца літаратурай не толькі ў вольны ад асноўнай працы час. Пісьменніца звольнілася перад абаронай доктарскай і з’ехала ў Аўстрыю. Так пачалося яе жыццё качэўніцы, якое працягваецца дагэтуль.
Аўтар дekoder’а Дзяніс Марціновіч паразмаўляў з Вольгай Гапеевай пра запатрабаванасць беларускіх літаратараў у Нямеччыне і мясцовую сістэму падтрымкі літаратуры, нюансы жыцця на творчых стыпендыях, заробкі ў якасці пісьменніцы-фрылансеркі, філасофію качэўніцкага жыцця і новую кнігу «Wörterbuch einer Nomadin» («Слоўнік намады»), якая выходзіць па-нямецку.
«На кожнай сустрэчы расказваеш пра свой беларускі досвед»
дekoder: Вы жывяце ў Нямеччыне, як і Святлана Алексіевіч, Альгерд Бахарэвіч. Гэта выпадковасць ці сведчанне ўвагі гэтай краіны да творцаў?
Вольга Гапеева: Яшчэ калі я вучылася ў Лінгвістычным універсітэце, дзе маёй першай мовай была ангельская, то крыху зайздросціла нямецкаму факультэту. У іх заўжды былі нейкія праграмы ад Гётэ-Інстытута, і падтрымка з нямецкага боку была больш заўважная, чым з боку Брытаніі ці Францыі.
Пэўную ролю відавочна адыгрываюць Другая сусветная вайна, наступствы якой немцы пераасэнсавалі, і Чарнобыль — нашыя дзеці ездзілі на аздараўленне ў Нямеччыну. Сувязі гэтай краіны з Беларуссю даволі цесныя.
І, канешне, Нямеччына з еўрапейскіх краін — самая сацыяльная. Можна парадавацца за тое, як яны развіваюць літаратуру, за іх сістэму літаратурных дамоў, рэзідэнцый. Цяпер бюджэт на культуру змяншаецца, але ўсё роўна не параўнаць з нашай сітуацыяй нават у лепшыя часы.
Тур з прэзентацыяй вашай кнігі пераважна праходзіць па нямецкамоўнай прасторы — у Нямеччыне, Аўстрыі, Швейцарыі. Чаму вы, Бахарэвіч і Алексіевіч, уганараваныя прэстыжнымі прэміямі, не так цікавыя, напрыклад, тым жа англічанам, французам?
Бадай, рэсурсы нямецкамоўнай прасторы дазваляюць звяртаць увагу і на замежных пісьменнікаў. Наш рэгіён — не так далёка ад іх, і куды бліжэй, чым да Францыі ці Брытаніі.
Існуюць і пытанні перакладу. Бахарэвіч і я валодаем нямецкай мовай (Алексіевіч — нобелеўская лаўрэатка, яна можа сабе дазволіць не ведаць мовы). А ёсць пісьменнікі, якія, жывучы ў Нямеччыне, не размаўляюць на мясцовай мове. Калі запрашаць іх на выступ, трэба клікаць перакладчыка, гэта дадатковыя выдаткі.
Таксама ёсць падручнікі беларускай мовы для нямецкамоўных: напрыклад, беларуская мова ў табліцах па-нямецку. У асобных універсітэтах нашай тэматыкай займаюцца навукоўцы, як прафесарка Гун-Брыт Колер у Ольдэнбургу. Хай сабе і кропкава, але беларуская мова ў нямецкамоўнай прасторы прысутнічае.
На будучых сустрэчах вы чакаеце пытанні пра свой беларускі досвед ці ўсё ж пра нямецкі?
У Нямеччыне я з 2021 года, з таго часу я шмат выступаю з рознымі кніжкамі. Першым выйшаў паэтычны зборнік «Mutantengarten» («Сад мутантаў»), потым быў перакладзены раман «Camel Travel» («Кэмэл-Трэвэл») пра дзяцінства 80-я і 90-я ў Беларусі. Кніга патрапіла на каранавірус, але ўсё адно, пра яе нашмат больш напісалі ў Нямеччыне, чым у Беларусі. Потым была перакладзеная кніжка паэзіі. Потым раман «Самота, што жыла ў пакоі насупраць», таксама пераствораны па-нямецку.
На кожнай сустрэчы, хочаш не хочаш, расказваеш пра свой беларускі досвед. Напрыклад, хтосьці бачыць фразу «пераклад з беларускай» і пытаецца: а беларуская мова — гэта адрозная ад рускай мовы, не дыялект? Даводзіцца займацца адукацыйнай працай.
Сітуацыя з новай кніжкай, мне здаецца, не будзе адрознівацца. Бо, хоць яна і напісана па-нямецку, Беларусь там прысутнічае вельмі моцна. Гаворка ідзе і пра Беларусь, і пра Еўропу, і пра нашы сувязі, і пра мовы, і пра тое, што значыць быць усходнееўрапейскай жанчынай. Спытаць могуць усё, што заўгодна, я да гэтага абсалютна гатовая.
Колькі людзей звычайна ходзіць на такія сустрэчы?
Залежыць ад мерапрыемства. Гэта можа быць фестываль, сустрэча з некалькі аўтарамі або толькі са мной. Усё непрадказальна. Можа прыйсці 10 чалавек, а можа — поўная заля. Напрыклад, выступ у Швейцарыі, дзе я прэзентавала «Самоту», праходзіў падчас аднаго з літаратурных фестываляў. Гэта была кіназаля, і людзі сядзелі нават на падлозе. І гэта яшчэ і за грошы.
«Я пратрымалася пяць гадоў. Потым нервы здалі»
У вашай біяграфіі ў Вікіпедыі спачатку ўсё класічна: ВНУ, магістратура, аспірантура, абарона дысертацыі… А пасля — прагал. Што было потым?
Кандыдацкую дысертацыю я абараніла ў 2012-м. Потым працавала ў Лінгвістычным універсітэце. Літаратурай займалася ў вольны час, летам на вакацыях. Напісала доктарскую дысертацыю. Мне яе трэба было абараняць — і тут мяне ўзялі на гадавую стыпендыю ў аўстрыйскі Грац, куды я падавалася чатыры разы. Я звольнілася з Лінгвістычнага і паехала, бо гэта была мая мара. Я хацела мець магчымасць толькі пісаць. Але калі мая стыпендыя скончылася, у Беларусі пачаліся пратэсты. Вяртацца стала небяспечна — і я засталася. Да 2024-га знаходзілася на літаратурных стыпендыях.
За гэты час вы змянілі…
Сем адрасоў.
Наколькі гэтыя ўмовы спрыяюць творчасці і побытаваму жыццю? Як доўга можна ў іх пратрымацца?
Я пратрымалася пяць гадоў. Потым нервы здалі. Як гэта спрыяе — цяжка сказаць. Напэўна, залежыць ад чалавека. Хтосьці вельмі спакойна ставіцца да такога ладу жыцця. Але трэба разумець адзін момант: людзі могуць любіць перасоўвацца, але пры гэтым мець нейкую базу. Напрыклад, нейкая польская пісьменніца любіць вандраваць. Яна пажыла тут, пажыла там. У яе ёсць упэўненасць: у скрайнім выпадку яна заўсёды можа вярнуцца на радзіму. У мяне такой базы не было, у Беларусь я вярнуцца не магла.
Канешне, гэта накладала пэўны адбітак на мой стан. Я вельмі ўдзячная літаратурным праграмам. Гэта лепш, чым сядзець на вакзале з клункамі. Але гэта вельмі нервова. Ты падалася на праграму — цябе ўзялі. Ты выдыхнула на дзень, а потым трэба думаць, што рабіць праз год.
Адначасова гэта сітуацыя навучыла мяне пэўнаму даверу да сусвету. Прабачце за пафаснасць, але я проста ведала, што раблю нешта добрае, таму сусвет паклапоціцца пра мяне. І гэта спрацавала. Хаця, канешне, калі надыходзіць дэпрэсія, прыходзяць чорныя думкі: хто я і што я, як адначасова пісаць і па-беларуску, і па-нямецку.
Вы запытваеце пра побыт: часам думаеш, як выжыць, а яшчэ трэба штосьці пісаць і выступаць. Пасля выступу да мяне часта падыходзяць людзі і кажуць: «Вы так шмат усміхаецеся!» Ствараецца ўражанне, што я проста happy person. Але я лічу, што гэта частка маёй працы — несці пазітыў людзям, калі з імі камунікую. Тое, што адбываецца backstage, канешне, часам бывае зусім інакшым.
Напрыклад, падчас рэзідэнцыі ў Ене трэба было падоўжыць рэзідэнцкую картку (дакумент для легалізацыі. — дekoder. Але мясцовыя чыноўнікі не ведалі, што такое літаратурная стыпендыя і выдалі мне студэнцкую картку, па якой нельга працаваць, мець выступы, зарабляць. Куратарцы стыпендыі давялося 40 хвілін тлумачыць па тэлефоне сітуацыю аднаму бюракрату.
«Людзі — больш, чым дзяржава. Месца тваёй лакацыі не вызначае цябе як чалавека»
Вы працягваеце знаходзіцца на стыпендыях?
Не, пасля стыпендыі ў Ене, гэта канец 2024-га, я зразумела, што больш так не магу. Эмацыйна і ментальна гэта вельмі цяжка. Акрамя таго, усе доўгатэрміновыя стыпендыі збольшага я ўжо атрымала. Застаюцца непрацяглыя, на два-тры месяцы, а гэта не варыянт пры адсутнасці сталага жылля.
Таму ўрэшце я проста знайшла кватэру ў Мюнхене, якую здымаю са сваім партнёрам — нямецкім пісьменнікам. У нас long distance relationship — у Нямеччыне яму амаль немагчыма знайсці неабходную працу, таму ён жыве і працуе ў Амерыцы. Але кожны плаціць сваю палову арэнды.
За кошт чаго вы жывяце? Працай пісьменніцы складана зарабляць у цяперашнім свеце.
Складана, але магчыма. Бываюць кароткатэрміновыя стыпендыі — у маім выпадку яны якраз да месца. Час ад часу мне замаўляюць тэксты. Напрыклад, літаратурны архіў у Мюнхене (Monacensia) замовіў мне восем эсэ, якія я пісала цягам году. Я была вольная ў выбары. Галоўнае, каб тэматыка была звязана з архівам.
Калі ў мяне выходзіць кніжка, маё выдавецтва апекуецца, каб у мяне былі выступы. Я і сама паведамляю пра гэта знаёмым. У Нямеччыне пакуль працуе сістэма літаратурных дамоў і інстытуцый, якія падтрымліваюць выступы пісьменнікаў. Адныя плацяць 300 еўра выступ, другія 800. Але немагчыма прадказаць, колькі запрашэнняў атрымаеш: шмат або ніводнага.
Таму гэта не для кожнага, бо ніколі не ведаеш, што будзе заўтра. Планаваць штосьці немагчыма. Але, прынамсі, ёсць пэўная свабода.
Чаму ў сваёй кнізе вы называеце сябе намадай, качэўніцай, а не эмігранткай або бежанкай?
Мяне непакоіць у словах «эмігрантка» або «бежанка» тое, што яны вызначаюць цябе ў залежнасці ад таго, кім ты з’яўляешся для дзяржавы. Але людзі — значна больш, чым дзяржава, чым проста грамадзянін ці грамадзянка.
Таму я пачала выкарыстоўваць слова «качэўніца» або «намада» — яно больш шырокае і не залежыць ад таго, дзе ты знаходзішся. Месца тваёй лакацыі не вызначае цябе як чалавека — і тое, чым ты займаешся, і кім ты ёсць. Таму ў свой час гэта была для мяне выратавальная фармулёўка. Хоць намадызм таксама не беспраблемны. Лёгка перасоўвацца і не зважаць на межы можна з «правільным» пашпартам. З беларускім альбо сірыйскім гэта рабіць вельмі цяжка.
У вас ужо нямецкі пашпарт?
Не, беларускі. Гэта галаўны боль, бо нягледзячы на ўсе кніжкі і прэміі для нямецкай статыстыкі і бюракратыі я ўсё адно проста чалавек з Беларусі.
«Вольга Гапеева — паэтка (нарадзілася ў Беларусі, жыве ў Мюнхене)»
Чаму ваша новая кніга напісана па-нямецку?
Перакладаць з беларускай — вялікі кавалак работы. Выключэнне — кніга «Кэмэл-Трэвэл», перакладчык Томас Вайлер зрабіў усё самастойна. Што тычыцца вершаў ці рамана «Самота, што жыла ў доме насупраць», то там маёй працы была ці не палова.
Калі мне замаўлялі эсэ, я пісала іх па-нямецку. Потым у мяне ўзнікла ідэя скласці кніжку: я сабрала тое, што было, аформіла, дапісала, перапісала, пераасэнсавала. Паколькі праца ад пачатку рабілася па-нямецку, на ёй я і працягнула. У дадатак эсэ — гэта той жанр, які я ўжо магу пісаць па-нямецку. Раман, напрыклад, пакуль цяжкавата, але гэта ў планах.
Раман па-нямецку?
Напэўна, буду паралельна пісаць беларускую і нямецкую версіі.
У які момант вы сталі ведаць нямецкую настолькі добра, што для вас стала не праблемай на ёй пісаць?
Гэта ўсё адно праблема, бо нямецкая ў мяне была ва ўніверсітэце другой замежнай мовай. Зрэшты, у Нямеччыне я была як чарнобыльскае дзіця — таму першае сутыкненне з гэтай мовай адбылося ў мяне яшчэ ў дзяцінстве.
Свой першы нямецкамоўны верш я напісала з даволі прагматычных прычын. Калі я была ў Грацы, мяне папрасілі напісаць лібрэта да аўдыёвізуальнага перформанса пра раку Мур, якая падзяляе горад на дзве часткі — аўстрыйцам быў цікавы позірк замежніцы. Я рабіла даследаванне, чытала шматлікія матэрыялы, натуральна, па-нямецку. Тэкст лібрэта ім быў патрэбны таксама на гэтай жа мове. Я падумала: навошта займацца перакладам двойчы — і адразу напісала па-нямецку паэму. Дарэчы, у іх мове такога слова няма, трэба казаць «доўгі верш».
Цяпер мае тэксты па-ранейшаму мусіць нехта з сяброў і калег вычытваць. Напэўна, гэта бясконцы працэс.
«Я амерыканскі пісьменнік, які нарадзіўся ў Расіі, атрымаў адукацыю ў Англіі, дзе вывучаў французскую літаратуру, перад тым як на 15 гадоў пасяліцца ў Германіі», — казаў Уладзімір Набокаў. Як з улікам шматлікіх геаграфічных перамяшчэнняў вы б сябе зараз ахарактарызавалі?
Напэўна, напісала б проста: «Вольга Гапеева — паэтка». І ў дужках: «Нарадзілася ў Беларусі, жыве ў Мюнхене». Часта пішуць «беларуская пісьменніца» — у прынцыпе, я лічу сябе ёй. Але для мяне гэтая ідэнтычнасць праблематычная. Вельмі часта ідэнтычнасці, асабліва нацыянальныя, выкарыстоўваюцца і маніпулююцца дзяржавамі і рознымі структурамі, якія валодаюць пэўнай уладай. Таму мне час ад часу хочацца гэтага пазбягаць. Натуральна, я не адмяжоўваюся ад статуса беларускай пісьменніцы. Але, калі не напішу гэта, менш беларускай пісьменніцай праз гэта не стану.
Вы ўспрымаеце сябе як паэтку. Пры гэтым у вас ёсць кніжкі для дарослых і для дзяцей, вы супрацоўнічаеце з музыкамі. Ёсць нейкая іерархія вашых інтарэсаў, ці ўсе раўназначныя?
Паэтка — гэта ідэнтычнасць. А тое, што вы назвалі, — гэта жанры. Для мяне паэзія — гэта не жанр, для мяне паэзія — гэта тып мыслення, спосаб жыцця альбо мая рэлігія. Я паэтка ва ўсіх гэтых жанрах.
11 гадоў таму вы сказалі ў інтэрв’ю: «Сучасная паэзія — гэта хоць нейкая магчымасць апраўдаць існаванне такіх людзей, як я». Чаму трэба было апраўдвацца?
11 гадоў таму я яшчэ не так верыла ў сусвет. Напэўна, гэта было сказана з гумарам і іроніяй — тады не было смайлікаў, каб гэта пазначыць. Часам грамадства — не толькі беларускае, але і сусветнае — успрымае паэтак ды і увогуле людзей мастацтва сваеасаблівымі дармаедамі. Гэта быў мой іранічны адказ на такое ўспрыманне.
Вольга Гапеева — паэтка, пісьменніца, перакладчыца, лінгвістка. Нарадзілася ў 1982 годзе ў Мінску. Скончыла Лінгвістычны ўніверсітэт, абараніла кандыдацкую дысертацыю па параўнальнай лінгвістыцы і да 2019 года выкладала ў гэтай ВНУ. У тым годзе з’ехала па стыпендыі ў аўстрыйскі Грац. З таго часу жыве ў Аўстрыі і Германіі. Аўтарка больш дзясятка кніг, сярод якіх «Рэканструкцыя неба» (2003), «Сумны суп» (2014), «Кэмэл-Трэвэл» (2019), «Самота, што жыла ў пакоі насупраць» (2021), «Пад асобнымі коўдрамі» (2024). Лаўрэатка прэміі «Залаты апостраф», прэміі імя Янкі Маўра, а таксама прэміі Цёткі. Творы Вольгі Гапеевай перакладаліся на англійскую, нямецкую, польскую і шэраг іншых моў.